4D Printing คือการพิมพ์ 3 มิติด้วยวัสดุอัจฉริยะ (Smart Materials) ที่เปลี่ยนรูปร่างหรือคุณสมบัติได้เองตามเวลา เมื่อเจออุณหภูมิ ความชื้น ค่า pH หรือแสง มิติที่ 4 ก็คือ "เวลา" นั่นเอง (อ่านพื้นฐานใน 4D Printing คืออะไร) วงการแพทย์เป็นสาขาที่คาดว่าจะได้ประโยชน์มากที่สุด เพราะร่างกายคนเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา เด็กโตขึ้น เนื้อเยื่อหายและสมาน อุปกรณ์ที่ปรับตัวตามร่างกายได้จึงลดการผ่าตัดซ้ำ บทความนี้สรุปงานประยุกต์ที่ใช้จริงแล้วและที่ยังอยู่ในขั้นวิจัย
วัสดุที่ใช้ใน 4D Printing ทางการแพทย์
- พอลิเมอร์จำรูป (Shape Memory Polymer): เช่น Polyurethane (PU) และ Polycaprolactone (PCL) ถูกตั้งรูปไว้ เมื่อโดนความร้อนระดับอุณหภูมิร่างกายจะคืนรูปที่ตั้งไว้
- ไฮโดรเจล (Hydrogel): พองหรือหดตัวเมื่อดูดน้ำ หรือเมื่อค่า pH และอุณหภูมิเปลี่ยน ใช้กับงานเนื้อเยื่อและการปล่อยยา
- โลหะจำรูป (Shape Memory Alloy): เช่น นิกเกิล-ไทเทเนียม (Nitinol) ที่ใช้ทำ Stent ในปัจจุบันอยู่แล้ว และเริ่มมีงานวิจัยพิมพ์ 3 มิติ
- วัสดุที่ย่อยสลายในร่างกาย (Bioresorbable): ค่อย ๆ สลายไปหลังทำหน้าที่เสร็จ ไม่ต้องผ่าตัดเอาออก
1. เฝือกหลอดลมสำหรับทารก (Airway Splint): ใช้กับผู้ป่วยจริงแล้ว


เฝือกหลอดลมพิมพ์ 3 มิติที่ออกแบบให้ขยายตามการเติบโตของเด็ก (ภาพ: Morrison et al., Science Translational Medicine, 2015)
เคสที่ถูกยกเป็นตัวอย่าง 4D Printing ทางการแพทย์มากที่สุด ทารกที่เป็นโรคหลอดลมอ่อน (Tracheobronchomalacia) หลอดลมจะยุบตัวขณะหายใจ อาการรุนแรงอาจเสียชีวิตได้ ทีมแพทย์และวิศวกรจาก University of Michigan ออกแบบเฝือกหลอดลมเฉพาะตัวจากภาพ CT ของเด็กแต่ละคน พิมพ์ด้วย PCL ซึ่งเป็นวัสดุย่อยสลายในร่างกาย จุดสำคัญคือออกแบบให้ เฝือกขยายตัวตามหลอดลมที่โตขึ้น และค่อย ๆ สลายไปภายในราว 3 ปี เมื่อหลอดลมแข็งแรงพอ เด็กจึงไม่ต้องผ่าตัดเปลี่ยนอุปกรณ์ซ้ำ
เคสแรกเกิดในปี 2012 และรายงานผลผู้ป่วยทารก 3 รายตีพิมพ์ใน Science Translational Medicine ปี 2015
2. Stent อัจฉริยะ: ขยายตัวเองหลังใส่เข้าร่างกาย


ซ้าย: Stent ในรูปที่ถูกตั้งให้หดเล็กก่อนใส่ / ขวา: คืนรูปขยายตัวเมื่ออุณหภูมิถึงค่าที่ตั้งไว้
Stent คือขดลวดหรือท่อค้ำหลอดเลือดที่ตีบ ปัจจุบันมีแบบขยายตัวเองด้วยโลหะจำรูปใช้กันอยู่แล้ว แต่ผลิตเป็นขนาดมาตรฐาน งานวิจัย 4D Printing มุ่งพิมพ์ Stent ที่ออกแบบตามหลอดเลือดของผู้ป่วยแต่ละคน หดเล็กตอนใส่ผ่านสายสวน แล้วขยายเป็นรูปที่ออกแบบไว้เมื่อถึงตำแหน่ง และบางแบบย่อยสลายได้เมื่อหลอดเลือดหายดี


ซ้าย: ต้นแบบ Stent ขนาดจิ๋วจากงานวิจัย ETH Zurich / ขวา: Stent สเตนเลสที่พิมพ์ 3 มิติ
สถานะปัจจุบัน: ยังอยู่ในขั้นวิจัยและทดลองในสัตว์ ความท้าทายหลักคือวัสดุต้องเข้ากับร่างกายได้ แข็งแรงพอ และควบคุมจังหวะการคืนรูปได้แม่นยำ
3. หลอดเลือดเทียมขนาดเล็กที่ม้วนตัวเอง

แผ่นไฮโดรเจลพิมพ์แบนแล้วม้วนตัวเองเป็นท่อเมื่อแช่ในน้ำ (ภาพ: 3D Printing Industry)
การพิมพ์ท่อขนาดเล็กมากโดยตรงทำได้ยาก นักวิจัยจึงพิมพ์แผ่นไฮโดรเจลแบนที่มีเซลล์อยู่ แล้วให้แผ่นม้วนตัวเองเป็นท่อเมื่อดูดน้ำ ได้หลอดเลือดเทียมขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเล็กเพียงไม่กี่สิบไมโครเมตร ใกล้เคียงหลอดเลือดฝอย ซึ่งเป็นโจทย์ใหญ่ของการสร้างเนื้อเยื่อและอวัยวะเทียมที่ต้องมีเลือดไปเลี้ยง อ่านต่อเรื่องวัสดุชีวภาพใน Bioink คืออะไร
4. โครงเนื้อเยื่ออัจฉริยะ (4D Scaffold)

โครงเนื้อเยื่อที่เปลี่ยนรูปร่างได้หลังพิมพ์ (ภาพ: Physics World)
ในงานวิศวกรรมเนื้อเยื่อ โครง (Scaffold) ทำหน้าที่เป็นที่ยึดให้เซลล์เติบโต โครงแบบ 4D ถูกออกแบบให้ใส่เข้าร่างกายตอนพับหรือหดเล็ก ผ่าตัดแผลเล็กลง แล้วกางออกให้พอดีกับรอยโหว่ของกระดูกหรือกระดูกอ่อน ความเข้ากันได้กับร่างกายยังเป็นเรื่องสำคัญที่สุด แนวทางหลักคือใช้เซลล์ของผู้ป่วยเองเพื่อลดการต่อต้านจากระบบภูมิคุ้มกัน
5. ผิวหนังเทียมและการรักษาแผล

การทดลองปลูกถ่ายผิวหนังที่พิมพ์ด้วย Bioprinting ในหนูทดลอง
ผู้ป่วยแผลไฟไหม้หรือแผลเรื้อรังต้องรอผิวหนังสมานนานและเสี่ยงติดเชื้อ งานวิจัย Bioprinting ใช้เซลล์ผิวหนัง (Keratinocytes, Fibroblasts) ร่วมกับคอลลาเจนพิมพ์เป็นผิวหนังเทียมหรือพิมพ์ลงบนแผลโดยตรง ส่วนแนวคิดแบบ 4D คือผิวหนังเทียมที่ปรับตัวตามแผล หรือปล่อยยาเมื่อสภาพแผลเปลี่ยน เช่น เมื่อค่า pH บ่งบอกการติดเชื้อ ยังอยู่ในขั้นวิจัยทั้งหมด
6. อุปกรณ์การแพทย์จากพอลิเมอร์จำรูป

ชิ้นงาน Polyurethane จำรูปที่พิมพ์ด้วยเครื่อง SLA (ภาพ: งานวิจัย 4D printing of shape memory polyurethane via stereolithography)
มีงานวิจัยพิมพ์ Polyurethane จำรูปด้วยเครื่อง SLA ชิ้นงานยืดหรือพับได้เมื่อได้รับแรง แล้วค่อย ๆ คืนรูปเดิม แนวทางนำไปใช้ เช่น อุปกรณ์ยึดจับที่ปรับตามสรีระ ซีลหรือประเก็นในอุปกรณ์การแพทย์ และอุปกรณ์ที่ใส่ผ่านช่องเล็กแล้วกางออกในร่างกาย
4D Printing ทางการแพทย์ใช้ได้จริงเมื่อไร
| งานประยุกต์ | สถานะ (2026) |
|---|---|
| เฝือกหลอดลมทารก | ใช้กับผู้ป่วยจริงแล้วในกรณีพิเศษ |
| Stent เฉพาะบุคคลที่คืนรูปเอง | วิจัยและทดลองในสัตว์ |
| หลอดเลือดเทียมขนาดเล็ก | วิจัยในห้องปฏิบัติการ |
| โครงเนื้อเยื่อ 4D | วิจัยและทดลองในสัตว์ |
| ผิวหนังเทียมที่ปรับตามแผล | วิจัยระยะเริ่มต้น |
อุปสรรคหลักคือการพิสูจน์ความปลอดภัยระยะยาว การควบคุมการเปลี่ยนรูปให้แม่นยำในร่างกายที่แต่ละคนต่างกัน และการขออนุมัติจากหน่วยงานกำกับดูแล ซึ่งใช้เวลาหลายปี แต่ทิศทางชัดเจนว่าการแพทย์เฉพาะบุคคลจะใช้ 3D และ 4D Printing มากขึ้นเรื่อย ๆ
สำหรับสถาบันวิจัยและโรงพยาบาลที่สนใจเครื่อง Bioprinter สำหรับงานวิจัย ดู Panospace BioPro และ Panospace BiOne หรือติดต่อฝ่ายขาย โทร 090-998-8151 / LINE @sync.innovation
คลิปวิดีโอที่เกี่ยวข้อง
3D และ 4D Printing กับอุปกรณ์การแพทย์เฉพาะบุคคล (SoCalBio)
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
4D Printing ต่างจาก 3D Printing อย่างไร
3D Printing ได้ชิ้นงานรูปทรงคงที่ ส่วน 4D Printing ใช้วัสดุอัจฉริยะที่ออกแบบให้เปลี่ยนรูปหรือคุณสมบัติได้เองเมื่อเวลาผ่านไปหรือเมื่อเจอสิ่งกระตุ้น
ในไทยมีการใช้ 4D Printing ทางการแพทย์หรือยัง
ส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับงานวิจัยของมหาวิทยาลัยและโรงเรียนแพทย์ ขณะที่ 3D Printing ทางการแพทย์ เช่น โมเดลวางแผนผ่าตัดและไกด์ผ่าตัด มีใช้จริงในโรงพยาบาลหลายแห่งแล้ว
เครื่องพิมพ์ 3 มิติทั่วไปพิมพ์วัสดุ 4D ได้ไหม
ได้ในระดับทดลอง เช่น เส้น TPU หรือ PLA บางชนิดที่คืนรูปเมื่อโดนความร้อน หรือเรซินจำรูปบนเครื่อง SLA แต่วัสดุสำหรับใช้ในร่างกายต้องเป็นเกรดการแพทย์และผ่านกระบวนการรับรองเท่านั้น
แหล่งอ้างอิง: Morrison R.J. et al. (2015) Mitigation of tracheobronchomalacia with 3D-printed personalized medical devices in pediatric patients, Science Translational Medicine · 3D Printing Industry: 4D bioprinting makes smallest synthetic blood vessels · Physics World: 4D smart scaffolds for tissue engineering







